2006 оны намрын нэгэн шаргал өдөр намхан шавар байшингууд шавааралдсан, газны униар суунагласан Кабул хотын дээгүүр АРИАНА хэмээх тэнгэрийн хүлэг бараг хагас цаг эргэлдэн байж буулаа. Онгоцны радиогоор “буухад аюулгүй байдал хангагдаагүй байна” хэмээн баргил хоолойтой Пашту залуу дари, англи хэлээр ойр ойрхон тайлбарлана.
Наймаачин голдуу суудаг дэлхийн хамгийн дампуу нислэгийн агентлагаар гадаад хүн зорчих нь ховор тохиолдол болохыг таван цагийн турш үргэлжилсэн нислэгийн үеээрээ л мэдэж билээ. Миний хувьд хэтэвчнийхээ хэрээр хамгийн хямд нислэгийг сонгосон минь энэ байлаа. Очихдоо ч яахвэ шууд л хүрлээ харин буцах нислэг маань 14 хоногоор хойшилсныг эс тооцвол аюул осолгүй хямдхан сайхан зорчсон.

За тэгээд хоёр камер хийсэн нэг үүргэвчээ үүрээд, хажуугаар нь  хүмүүст өгөх гарын бэлэг буюу 20кг хүнсээ бариад, алчуур гивлүүрэндээ түүртэн байж зорьсон хүлээсэн Афган оронд хөл тавьлаа. Машины жолооч хөшгөө хаахыг сануулаад гуйлгачид цонх балбавал нээхгүй байхыг анхааруулав. Нэг сая гаруй орон гэргүй хүмүүсийн төлөөлөл болох хөл гар нүд амгүй гуйлга гуйх хүмүүсийн түгжрэлд орсон замаар бараг бүтэн км явж байж сая л нэг машины түгжрэл рүү шилжлээ.
Дундад Азийн шуугиант орон Исламын Бүгд Найрамдах Афганистан  улс. Хүн ам нь 31сая. Тэдгээр нь Хазара, Пашту, Узбек, Тажек, Балуч гэсэн таван их үндэстэнд хуваагддаг. Тэдний нэг болох миний зорьсон үндэстэн Хазара. “Хазара” гэж “мянгатан”, “мянган морьтон” гэсэн үгнээс гаралтай нэр.
Дари хэлээр ярьдаг. Дэлхий дээр ойролцоогоор зургаан сая гаруй Хазара үндэстэн байдаг гэсэн тоо мэдээ бий. Үүнээс таван сая гаруй нь афганистанд амьдардаг ажээ. Дуулиант үндэстнүүдийн дунд хадгалагдан үлдсэн Хазарачуудын түүх монголчуудтай  салшгүй холбоотой. 
Афган орон нийгмийн байдал нэлээн буурай, дотоодын мөргөлдөөнтэй улс бөгөөд олон жилийн турш их дайны хөлд нэрвэгдэж, доройтож ядарсан ард түмэн байлаа. Исламын ертөнц учираас мэдээж эрчүүд ноёрхоно. Зөвхөн эрчүүд л ямар нэгэн хөдөлмөр эрхэлж, гэр бүлээ тэжээдэг. Зах зээл, дэлгүүр, хоршоо, нийтийн тээвэр, гудамж талбайд хаа сайгүй л эрчүүд.
Эмэгтэйчүүд ажил хийж, улс нийгмийн амьдралд оролцох нь ховор тохиолдол бөгөөд гадуур чөлөөтэй гарч, нүүр гараа ил гаргах ч эрхгүй хүмүүс.
Бэлэвсэн эмэгтэйчүүдийн хувьд амьдрана гэдэг тийм ч хүсэх зүйл биш ажээ. Тав зургаахан настай хүү нь энэ хорвоод дээр эр хүн болж төрснийхөө хариуцлагыг үүрч ээж, эгч дүү нараа тэжээхийн тулд илжиг хөтлөөд таксинд явж байгааг алс хягаарын Мазар хотын гунигт гудамжинд олонтоо харахдаа сэтгэл сэмрээд л явчихдаг байлаа.
Харин мөнөөх хөвгүүдийн хувьд хээв нэг илжигээ хөтлөөд хажуугаар шүгэлдэн өнгөрөх нь их л хэвлүүн.
Эмэгтэйчүүдийн өмсдөг уламжлалт хувцас нь Бөрка буюу цэнхэр өнгийн, толгойн оройноос өлмий хүртэлхи битүү нөмрөг.
Нүдний хэсэгт нь харахад зориулсан хэсэгхэн торон онгорхой байдаг. Бүх дэлхийг энэ л торны цаанаас харах тэр эмэгтэйчүүдийн харц баяр хөөртэй байна гэдэг ховорхон тохиолдол.  Хязгаар нутгуудад шашны дэглэм хатуу байдаг бөгөөд амьдралынхаа туршид гэр бүлийнхнээсээ өөр эмэгтэй хүмүүсийн царайг харсан хүн цөөхөн тухай зам зуур жолооч маань ярьж, алчуур нөмөргөө байнга шалгаж явахыг сануулна.  Харин Афган орон өдрөөс өдөрт нээгдэж байгаа болохоор хааяа нэг гивлүүргүй харин алчууртай бүсгүйчүүд зөрөх нь содон харагдана.

Таньж мэдэхгүй ёс заншил, тэс өөр соёл иргэншил рүү тэртээх он жилүүдийн үзүүрт өвөг дээдсийнхээ хүрсэн хот сууринд очиж, үлдээсэн ул мөрийг үзэхээр улмаар Хазар хүмүүстэй уулзахаар зүрх гарган очсон аяны богц маань дүүрэн байсаан.
Түүхийн хуудаснаа...
“13-р зууны Монголын эзэнт гүрний байлдан дагуулал” гэж нэрлэгддэг тэр их дайнд Иран, Ирак, Афганистаны 3 сая гаруй хүн амь үрэгдсэн нь тухайн үедээ тэдгээр улсын хүн амын 30% байсан гэж түүхийн нэгэн сурвалжид бичигджээ.
Афганистанд очсон анхны хязгаар нутаг бол энэ улсын хойд хилийн ойролцоо орших Мазар И Шарифын Балх хот байлаа.
Нийслэл Кабулаас машин хөлслөн гарч, нуранги хонгил, тоост талаар бүтэн өдөржин давхисаар газар тэнгэр нийлэвүү гэмээр улаан шороо шуурсан хотод очлоо. 1221онд хаан Чингис их цэргээ удирдан Балх хэмээх худалдааны томоохон сууринг эзэлж байсныг сурвалжууд өгүүлдэг.
- “Тэр цагаас хойш энэ газар дахин сэргэн мандаагүй ээ, зөвхөн энэхүү туурь л үлдсэн” гэж нутгийн хүн их л гашуунаар хүүрнэж билээ.
- “Энэ хэрмэн дотор олон хүн үхсэн учираас шороо нь хүртэл тостой” та нар бариад үз л дээ гэж биднийг тойрсон олноос нэгэн хүү хэлэхэд. Шороог атгаж үзэхнээ нээрээ л тос даах шиг санагдсан шүү. Марко Пологийн бичсэнээр  үзэсгэлэн төгс орд харштай, сайхан гантигаар цогцлоосон гоёмсог барилга байгууламж бүхий “нэр өндөр их хот Балх” аас үлдсэн зүйл нэгэн хэрэм л байлаа. Хэрмийн дотор зогсоод орчныг ажиглавал төмрийн зэв, хүний яс хаа сайгүй. Он жилүүдийн чанадад мөнөөх гоёмсог хотыг арчсан морин төвөргөөн, уухайн дуу чихнээ хадах шиг... Харин одоо аниргүй орчин, нурсан балгас л үлдсэн байлаа.
Дараагийн аялал маань Афганистаны төвд орших Бамияан мужид үргэлжилсэн юм.
Хад асга, хавцал жалга бүхий бартаат замаар мөн л өдөржин явсаар буйдхан нэгэн тосгонд очсон нь бидний зорьж гарсан Бамияан.
Энд би Афганистанд үзнэ гэж төсөөлөөгүй сайхан байгалийг харсаан. Уулын гол, шаргал навчис, нарлаг өдрүүд, хазар хүмүүсийн эгэл боргил царай,  алсад гялтганан харагдах эртний шилтгээний туурь. . . 
Бамияаны тухай, энд монголчууд хэрхэн суурьших болсон тухай сурвалж бичигүүд харьцангуй олон талаас нь өгүүлсэн байдаг. Тэр бүрийг нэгэн өгүүлбэрт багцалвал Чингис хаан эзэлсэн газар орноо сахиулахаар цэргийн мянгатан-аа үлдээсэн нь өнөөгийн Хазара угсаатны гарал гэж тайлбарлах нь түгээмэл.
Дээр дурдсанчилан Хазара гэдэг нь “Мянгатан” “Мянган морьтон” гэсэн утгатай үгийн гарал тайлбар энд дахин сөхөгддөг.
Эдүгээ энэ мужид мөнөөх нутгаа сахисан Хазара хүмүүс голчлон амьдардаг болохоор харьцангуй амар тайван газар шиг санагдаж байсан. Бусад суурин газруудыг бодвол тариан талбай, үхэр мал ч цөөнгүй харагдаж байлаа. Энэ нь мина багатай тодорхой хэлбэл аюул багатай бүс нутаг болохыг нь илэрхийлдэг ажээ. Бамияаны төвд орших Шари гал гол буюу Хашхирааны хот  хэмээх толгод нэр нь хүртэл гунигт түүхийг өгүүлнэ. Монгол  цэргүүдийн довтолгоон зөвхөн хашхирааныг л үлдээжээ. Үнэхээр гашуун бөгөөд харамсалтай түүхийн халуун мөрийг энд ч гэсэн мэдэрч билээ. Харин одоо энэ толгод нам гүм, эль хуль.

Бамияанаас эргэж ирээд хэсэг хугацааны дараа Афганистаны нийслэл Кабул хотоос зүүн урд зүгт орших Газни хотыг зорьсон юм. Нийслэлээс нь засмал замаар гурван цаг орчим яваад л хүрсэн нь Афганистанд хийсэн хамгийн богинохон бас бартаа багатай аялал байсан юм. Чингис хааны хоёрдугаар хүү Цагаадай энэ газрыг эзэлсэн байдаг. Ойролцоо тосгоныг “Чагадай” буюу “Цагаадай хааны” нэрээр нэрлэсэн гэж монголын түүхийн нэгэн зохиолд дурджээ. Газни хот бусад газруудыг бодвол мөргөлдөөн их гардаг гэж ажиглагчид үздэг. Хотын төвд орших толгод дээр дөрвөн зүг рүү харуулан их буу зоосон байх бөгөөд хамгаалалтын цайз, хэрмүүд үй олноороо. Талибанууд хаа сайгүй байх энэ хотод байнгын мөргөлдөөн, буудалцаан, дэлбэрэлт болдог бөгөөд мэдээж найман зуунаас байтугай найман жилээсүлдсэн зүйл ховорхон байлаа.

Түүхийн мөрөөр явсан энэ удаагийн аялалаараа өнөөгийн Афганистан улсад монголчуудын эзлэж байсан газар бүрт очиж, энэ ард түмний талаар илүү бодитой мэдээллийг олж авч байлаа. Газрын байдлаараа ойролцоо ч гэлээ өөр өөр түүх, өөр өөр гунигийг хүүрнэсэн хотуудын бараа алсад үлдэж Кабулд буцаж ирлээ.
Хазара эмэгтэйчүүдийн ядарсан царай, гунигтай харц, дайны хөлд нэрвэгдсэн дарамт шаналал нь урьд өмнө очиж байсан монгол угсаатануудаас илүү зүрх шимшрэм байсан юм, одоо ч гэсэн миний нүдэнд минь үзэгдсээр байдаг.
Чингис хааны байлдан дагууллаас хойш 785жилийн дараа монгол морьдын туурай тамгалсан газар шороон дээр гишгэж, монгол цэргүүдийн уухай хоногшсон хэрэм тууриар бууж мордсон минь энээ.
         Кабулын шалбаагт гудамж
         Мазарын гунигт дурсамж
         Бамияаны цэлмэг тэнгэр
         Хазара хүмүүсийн нулимстай инээмсэглэлийг мартахгүй ээ..